چرا زنجیره تامین کود در ایران دچار اختلال شده است؟
بحران بقا در شریان امنیت غذایی
مریم اصغری
صنعت کود به عنوان قلب تپنده و زیربنای اصلی امنیت غذایی کشور، این روزها در چنبرهای از بحرانهای چندلایه گرفتار شده است. در حالی که تولیدکنندگان این حوزه، بار اصلی تأمین نهادههای حیاتی را برای مزارع و باغها بر دوش میکشند، تلاقی سلطه ساختاریافته واسطهها، جهش غیرمنطقی هزینههای جاری و … امنیت این صنعت استراتژیک را با چالش مواجه کرده است.
به گزارش روزنامه «صبح امروز»؛ در این خصوص همواره یک پرسش کلیدی مطرح است. اینکه چرا در زنجیرهای که از کارخانه آغاز و به مزرعه ختم میشود، سود نهایی نه به جیب تولیدکننده میرود و نه موجب تسهیل دسترسی کشاورز به نهاده باکیفیت و قیمت مناسب میشود؟ نقش لایههای غیر مولد در این چرخه چیست؟ آنچه در ادامه میخوانید، روایت بقای کشاورزان و تولیدکنندگانی است که در لبهی تیغِ فشارهای اقتصادی، برای حفظ پایداری تولید و امنیت سفرههای مردم، با چنگ و دندان میجنگند.
روایت کشاورزان از چالشهای سخت تامین نهاده
در ابتدای بررسی چالشهای حوزه تامین کود به سراغ تعدادی از کشاورزان به عنوان آخرین حلقه زنجیره این صنعت رفتیم. در این خصوص یک کشاورز از محدوده کلات با گلایه مطرح کرد: ما دیگر نمیدانیم از کجا شروع کنیم؛ از قیمتهای سرسامآور کود که هر روز افزایش مییابد یا از واسطههایی که میان ما و کارخانهها ایستادهاند و تمام سود را به جیب میزنند؟
غلامی افزود: پیش از این، حداقل با وجود یارانهها، میتوانستیم با اطمینانِ بیشتری برنامهریزی کنیم و میدانستیم که هزینههای ما تا حدی مدیریت میشود. اما اکنون که حمایتهای دولتی از میان رفته، ما در برابر نوسانات بیرحمانه بازار، کاملاً بیدفاع ماندهایم. هزینهی بذر، دستمزد کارگر و سوخت همگی بالا رفته است، اما وقتی محصول را به بازار میرسانیم، سهم ما از سود، بسیار ناچیز است.
کشاورز دیگری در چناران نیز مطرح کرد: من مستقیم با تولیدکننده کود ارتباط ندارم و سالهاست خرید را از یک شخص انجام میدهم. در این سالها گاهی مشکل این بوده که به دلیل استفاده از برخی نهادهها با زمینی مواجه میشوم که هیچ پاسخی به زحمات ما نداده است. چراکه یا باید هزینه بسیار زیادی بپردازم و یا کودی که از کیفیت آن اطمینان ندارم بخرم.
ابراهیمی ادامه داد: کشاورزی در کشور ما با چالشهای بسیاری روبروست. از تامین آب و هزینه کاشت و برداشت گرفته تا تهیه کود و کارشناسی زمین و حتی حوادث طبیعی؛ در نهایت نیز با زحمت فراوان سود حاصله جوابگو نیست. ما به دنبال سودهای نامتعارف نیستیم؛ در خصوص نهاده نیز تنها میخواهیم کودهایی با قیمت عادلانه و کیفیت تضمینشده داشته باشیم تا بتوانیم به تولید ادامه دهیم.
از تراز مالی متزلزل تا استراتژیهای غلط
در ادامه روند تهیه گزارش به گفتگو با یک مهندس کشاورزی نیز پرداختیم. علی آذری در خصوص چالشهای حوزه تامین نهاده بیان کرد: از منظر اقتصاد کشاورزی، وقتی هزینهی نهادههای اصلی (مانند کود) با جهش قیمت مواجه میشود و همزمان با عدم اطمینان از کیفیت روبرو هستیم، کشاورز ناچار به اتخاذ استراتژیهای ریسکپذیر و غلط میشود. کاهش دقیقِ دوز مصرف یا استفاده از برندهای ارزانقیمت و فاقد استاندارد، منجر به تلفات نهاده میشود؛ یعنی کشاورز پولی را پرداخت میکند که در نهایت به صورت محصولِ قابلفروش باز نمیگردد. این چرخه، تراز مالی مزرعه را به شدت متزلزل میکند.
وی با اشاره به اینکه «در کشاورزی مدرن، مدیریت دقیقِ تغذیه گیاه بر پایه دادهها استوار است» تصریح کرد: در وضعیت فعلی، نبود یک زنجیره تأمین مستقیم از تولیدکننده به مصرفکننده و حضور لایههای واسطهی غیرمتخصص، باعث شده است که شفافیت فنیِ محصول از بین برود. برای عبور از این بحران، ما نیازمند بازگشت به سیستمهای کشاورزی دقیق هستیم که در آن، کیفیت نهاده از منبع تولید تا رسیدن به ریشهی گیاه، قابل ردیابی و تضمین باشد.
تأثیر نوسانات ارزی و تورم جهانی بر بازار کود
پرسش از کشاورز «درد» بود و پاسخ مهندس کشاورزی «علت»؛ اما برای «راهکار» باید به سراغ تولیدکنندگان میرفتیم. در این خصوص برای بررسیِ ریشهایِ چالشهای مطرحشده، میزگردی تخصصی با حضور اعضای انجمن تولیدکنندگان کود در دفتر روزنامه «صبح امروز» برگزار کردیم.
یک عضو انجمن تولید کنندگان کود خراسان رضوی با اشاره به اینکه « تورم همواره یکی از عوامل تأثیرگذار بر اقتصاد کشور بوده و در صنعت کود نیز پیامدهای محسوسی دارد» گفت: بخشی از مواد اولیه صنعت کود، وارداتی بوده و تأثیرپذیری مستقیمی از نرخ ارز دارند. در مقابل، محصولاتی نظیر گوگرد که در داخل کشور به وفور تولید میشوند نیز با تحولات قیمتی چشمگیری روبرو شدهاند. به عنوان مثال، قیمت جهانی گوگرد از حدود ۷۵ دلار در خرداد ۱۴۰۳، به ۹۰۰ دلار در خرداد ۱۴۰۵ رسیده است. این در حالی است که نوسانات نرخ ارز از ۴۰ هزار تومان به ۱۸۰ هزار تومان نیز بر پیچیدگی این مسئله افزوده است. گوگرد به عنوان یکی از محصولات استراتژیک جهانی، مستقیماً بر قیمت اسید سولفوریک تأثیر گذاشته و این امر به نوبه خود، قیمت کلیه کودهای سولفاته را تحتالشعاع قرار میدهد.
مصطفی کمالی ادامه داد: از سوی دیگر، دولت تقریباً تمامی یارانههای بخش کود را حذف کرده و قیمت کودها (بهجز گوگرد) را در حدود هفت برابر افزایش داده است. این تغییر سیاست که از حدود چهل روز پیش اعمال شده، باعث شده تا قیمت کود پتاس وارداتی با نوع یارانهای آن به یکدیگر نزدیک شود. اگرچه این فشار اولیه مستقیماً بر دوش کشاورزان قرار میگیرد، اما انتظار میرود در بلندمدت منجر به حذف دلالان و واسطهها گردد.
وی با اشاره به اینکه «ترکیب این زنجیره جهانی و داخلی، همراه با تورم و حذف یارانهها، در نهایت به افزایش قیمت کودختم شده است» افزود: علاوه بر چالشهای پیشین، محدودیت عرضه در پالایشگاهها نیز بر شدت بحران افزوده است. در اقدامی بیسابقه در تاریخ بورس، اخیراً عرضه گوگرد به دو دسته اسیدسازها و کودسازها تفکیک شده است؛ بهطوری که دو سوم عرضه به اسیدسازها و یکسوم آن به کودسازها اختصاص یافته است. در شرایطی که تقاضا بهمراتب از عرضه فراتر رفته، این تفکیک موضوعی است.
این عضو انجمن تولید کنندگان کود خراسان رضوی با تاکید بر اینکه «در حال حاضر، ظرفیت استخراج گوگرد در خانگیران روزانه بالغ بر 2000 تن است» تصریح کرد: علاوه بر این در کشور شهرهای بزرگی نظیر تهران، اصفهان، تبریز، شیراز، عسلویه و ایلام نیز روزانه استخراج انجام میدهند. ایران در حوزه تولید گوگرد جزو ده کشور برتر جهان و در منطقه خاورمیانه، پیشتاز و بیرقیب محسوب میشود و این محصول یکی از ستونهای اصلی تولید ماست. با این حال، تولیدکنندگانی که در دو سال گذشته صرفاً بر تولید تکمحصولیِ گوگرد تمرکز کردهاند، اکنون در برابر تغییرات ساختاری بازار، با خطر شکست و از چرخه خارج شدن مواجه هستند.
وی در بخش دیگری از صحبتهای خود مطرح کرد: در ساختار فعلی بازار نهادهها، پدیدهای نگرانکننده به چشم میخورد: حضور کارشناسان و آزمایشگاههایی که علاوه بر ارائه خدمات تخصصی، همزمان به عنوان واسطه و دلال در فرآیند خرید و فروش کود ایفای نقش میکنند. اگرچه نمیتوان تمامی کارشناسان را در این دسته قرار داد، اما این همپوشانی میان «مشاوره علمی» و «تجارت واسطهای» میتواند منجر به سوءبرداشتهای فنی و جهتدهی غیرعلمی به خرید مصرفکننده شود.
کمالی تصریح کرد: یکی از تحولات مثبت و ضروری در سالهای اخیر، حرکت به سوی کشاورزی مبتنی بر آنالیز و علم است؛ از جمله اصرار بر آزمایش خاک برای تعیین دقیق کمبود عناصر و آنالیز دقیق کیفیت کودها.
این عضو انجمن تولید کنندگان کود خراسان رضوی ادامه داد: برخلاف گذشته که با حذف یارانههای دولتی، کشاورزان به صورت تصادفی و بدون محاسبه، کود مصرف میکردند، امروزه ضرورتِ «مصرف بهینه» بیش از هر زمان دیگری احساس میشود. اگرچه حذف یارانهها فشار اقتصادی بر کشاورز را افزایش داده است، اما از منظر علمی و پایداری خاک، این یک گام ضروری مشابه با مدیریت مصرف سموم بود. تفاوت در اینجاست که عدم تعادل در مصرف کود منجر به کاهش برداشت میشود، اما مصرف نادرست سم میتواند کل محصول را از بین ببرد؛ بنابراین، جایگزینی «علم» به جای «تجربه سنتی»، کلید اصلی بقای تولید است.
وی با اشاره به موانع فرهنگی و تضاد میان دانش مدرن و باورهای سنتی گفت: با وجود پیشرفتهای علمی، همچنان با شکاف عمیقی میان دانش فنی و تفکر سنتی در میان کشاورزان روبرو هستیم. بخشی از جامعه کشاورزی همچنان بر الگوهای قدیمی و روشهای بهارثبری شده از نسلهای گذشته پافشاری میکنند، حتی زمانی که با واقعیتهای علمی جدید در تضاد هستند؛ برای نمونه، بسیاری از کشاورزان تفاوتهای بنیادین میان «گوگرد نفتی» و «گوگرد گازی» را درک نمیکنند، اما همچنان بر استفاده از همان نوع محصولی اصرار میورزند که نسلهای پیش از خود استفاده میکردند. این عدم پذیرش تغییر و مقاومت در برابر دانش مدرن، مانعی بزرگ در مسیر بهینهسازی تولید و بهرهوری علمی در بخش کشاورزی محسوب میشود.
چالشهای صادراتی مابین واسطهگری در بازارهای جهانی و پیچیدگیهای تحریم
در ادامه این نشست نیز یک عضو دیگر انجمن تولید کنندگان کود خراسان رضوی در خصوص بحران سودآوری و چالشهای ساختاری تولیدکنندگان کود عنوان کرد: در دو سال اخیر، با وجود نوسانات اقتصادی، حاشیه سود واقعی تولیدکنندگان دستنخورده و در سطح نرخهای سال گذشته باقی مانده است؛ در حالی که هزینههای عملیاتی بهشدت افزایش یافته است. همزمان با کاهش حجم فروش و ریزش مشتریان، شکاف عمیقی میان توان خرید کشاورزان و توان پرداخت هزینهها توسط تولیدکنندگان ایجاد شده است. در این میان، حاشیه سود اصلی از چرخه تولید خارج شده و توسط واسطهها و دلالان تصاحب میگردد؛ وضعیتی که اگر با اصلاح ساختار میانجیگری همراه بود، از پدیده کارخانههای نیمهتعطیل یا تعطیل جلوگیری میشد.
حمید آستان بوس در خصوص چالشهای حوزه صادرات ر صنعت کود گفت: بخش صادرات نیز از بحران واسطهگری و رانت مصون نمانده است؛ بهطوری که تولیدکنندگان علیرغم شناخت دقیق مشتریان اصلی در بازارهای جهانی (مانند چین)، همواره ناچار به کار با واسطهها هستند.
وی افزود: علاوه بر این، محدودیتهای ناشی از تحریمها، مدیریت درآمدهای ارزی را با چالشهای جدی مواجه کرده است؛ از جمله این موارد نیز میتوان به پیچیدگیهای فرآیند انتقال وجوه از طریق صرافان خارجی که منجر به تعدد تراکنشهای غیرقابل اثبات در سیستم بانکی داخلی میشود، اشاره کرد. این وضعیت، تولیدکننده را در موقعیت دشوار «اثبات ماهیت رسمی معاملات» قرار میدهد، چرا که امکان ارائه اسناد و قراردادهای رسمی و تطبیق آنها با تراکنشهای بانکی در سازمانهای نظارتی همچون دارایی بهراحتی میسر نیست.
این عضو دیگر انجمن تولید کنندگان کود خراسان رضوی در خصوص تضاد میان قوانین و واقعیتهای عملیاتی گفت: در حوزه معاملات بورس، فشار زمانی و مالی بسیار بالا است؛ بهطوری که تولیدکننده باید در بازههای زمانی بسیار کوتاه، تصمیمات مالی سنگینی اتخاذ کند، در حالی که حاشیه سود خالص در مقایسه با حجم سرمایه درگیر، بسیار ناچیز است. این تضاد میان قوانین رسمی و واقعیتهای عملیاتی، نوعی ابهام حقوقی ایجاد کرده است؛ به گونهای که فعالیتهای تولیدکننده از یک سو با قوانین رسمی و اسناد بازرگانی همسو است و از سوی دیگر، به دلیل ماهیت اجباریِ فرآیندهای میانجیگری، در معرض اتهامات نظارتی قرار میگیرد. این وضعیت با عدم برخورداری از تخصص کافی در نهادهای نظارتی (مانند گمرک و جهاد کشاورزی) در حوزه کالاهای تخصصی، دشوارتر شده است.
آستان بوس در پایان بندی صحبتهای خود مطرح کرد: از منظر زنجیره تأمین، صادرات عمدتاً به صورت غیرمستقیم به بازارهای چین، هند، آفریقا و پاکستان انجام میگیرد. با وجود واسطهها و ایجاد رقابتهای غیرمنصفانه، روند صادرات رسمی با چالش روبرو است. در نهایت، با توجه به تاریخچه فعالیت در حوزه کودهای کشاورزی، ضرورت حمایت از تولیدکنندگان بیش از پیش احساس میشود؛ چرا که تولیدکننده، برخلاف کشاورز، با ریسکهای بسیار بالا و حاشیه سود بسیار محدود، ستون اصلی زنجیره پتروشیمی محسوب میشود و در حال حاضر با فشارهای روانی و اقتصادی بیسابقهای برای بقا در بازار مواجه است.
تولیدکنندگان کود در وضعیت قرمز
یک عضو دیگر انجمن تولید کنندگان کود خراسان رضوی نیز در تحلیل شرایط صنعت کود گفت: یکی از عوامل اصلی تداوم سلطه واسطهها در بازار نهادههای کشاورزی، ضعف ساختاری در بستر تبلیغات و برندسازی است. عدم توجه تولیدکنندگان به تولید محتوای تخصصی و بازاریابی مؤثر، منجر به ایجاد شکاف اطلاعاتی میان تولیدکننده و مصرفکننده نهایی شده است. در این میان، کشاورزان با وجود آشنایی ظاهری با محصولات و برندهای معتبر، همچنان به دلیل فقدان اعتماد به کانالهای مستقیم و تکیه بر شبکههای سنتی، خرید خود را از دلالان انجام میدهند. این وضعیت، فرصت رقابت سالم میان تولیدکنندگان را سلب کرده و باعث شده است که سود اصلی به جای بازگشت به چرخه تولید، در میان واسطهها توزیع شود.
حسین یزدانی در این گردمان در خصوص چالشهای بسته بندی عنوان کرد: بخش بزرگی از فشار اقتصادی بر تولیدکنندگان، ناشی از هزینههای فزاینده در حوزه پتروشیمی و بستهبندی است؛ بهطوری که ضرر ناشی از افزایش قیمت مواد اولیه، بخش بزرگی از حاشیه سود را از بین میبرد. برای نمونه، قیمت بستهبندی (کیسهها) در مقایسه با سال گذشته شاهد جهش چشمگیر از ۱۳ هزار تومان به ۳۲ هزار تومان بوده است.
وی افزود: علاوه بر این، افزایش ۴۵ درصدی دستمزدها در ابتدای سال، علیرغم ضرورتهای عرفی، فشار مضاعفی بر ساختار هزینهها وارد کرده است. همچنین چنانچه روند نزولی سودآوری (که در ماههای اخیر به حدود منفی ۲۰ درصد رسیده) ادامه یابد، احتمال انجام تعدیل نیرو در نیمه دوم سال قوت میگیرد.
این عضو دیگر انجمن تولید کنندگان کود خراسان رضوی با تاکید بر پیامدهای ناپایداری اقتصادی بر چرخه تولید و کشاورزی تصریح کرد: بیثباتی در قیمت مواد اولیه، نه تنها سودآوری تولید را با تهدید مواجه کرده، بلکه رفتار مصرفکننده (کشاورز) را نیز تغییر داده است؛ بهگونهای که کشاورزان یا از خرید کود خودداری میکنند و یا به سمت محصولات نامرغوب و بیکیفیت بازار روی میآورند که در نهایت منجر به ضرر آنها میشود. از سوی دیگر نیز، تولیدکنندگان برای حفظ بقای خود در برابر این نوسانات، ناچار به اتخاذ تدابیر سختگیرانهای همچون کاهش زمان تحویل پیشفاکتورها از یک ماه به یک روز شدهاند.
یزدانی در پایان بندی صحبتهای خود تاکید کرد: در نهایت، تولیدکننده در تلاش است تا با مدیریت دقیق، حاشیه سود را تا حد امکان برای حفظ پایداری بازار حفظ کند، اما با نرخهای فعلی، حتی سفارشهای نهایی ماه نیز با ریسک تولید ضرری مواجه هستند.
بنبستی که گویا پاسخی ندارد!
آنچه در این گزارش روایت شد، تنها بخشی از واقعیتِ تلخِ زنجیره تأمین کود است. وقتی تولیدکننده زیر بار هزینهها کمر خم میکند و کشاورز در ابهامِ کیفیت و قیمت نهادهها سرگردان است، پرسش از مسئولانِ اجرایی، ضرورتی اجتنابناپذیر است. ما برای تکمیلِ این روایت، پرسشهای کلیدی خود را به صورت مکتوب به جهاد کشاورزی استان ارسال و بارها پیگیری کردیم، اما در حالی که حداقل انتظارمان پاسخهای شفاف و راهبردی از کارشناسان سازمان بود، با عدم پاسخگویی و سکوت مراجع مسئول مواجه شدیم. گویا در این بحرانِ چندلایه، حتی پاسخ به پرسشهای ساده نیز دشوار شده است.
