چرا استارتاپهای خاورمیانه بهسمت عربستان مهاجرت میکنند؟
امیر قدرتی
تا همین چند سال پیش، وقتی صحبت از زیستبوم استارتاپی خاورمیانه میشد، نامهایی مانند دبی، ابوظبی یا حتی قاهره بیشتر از ریاض شنیده میشد. عربستان سعودی در ذهن بسیاری از فعالان فناوری، اقتصادی نفتمحور با ساختار سنتی تلقی میشد؛ اما اکنون معادلات تغییر کرده است. امروز بخش قابلتوجهی از استارتاپها، سرمایهگذاران و شرکتهای فناوری منطقه، نگاه خود را بهسمت ریاض دوختهاند. پرسش اصلی اینجاست: چرا عربستان به مقصد جدید استارتاپهای خاورمیانه تبدیل شده است؟
پاسخ را باید در یک تغییر راهبردی جستوجو کرد. عربستان طی سالهای اخیر، تلاش کرده اقتصاد خود را از وابستگی تاریخی به نفت دور کند و به یکی از قطبهای اقتصاد دیجیتال منطقه تبدیل شود. پروژه «چشمانداز ۲۰۳۰» فقط یک برنامه اقتصادی نیست؛ بلکه بازطراحی مدل توسعه عربستان است. ریاض بهخوبی دریافته که اقتصاد آینده، نه صرفاً بر پایه منابع طبیعی، بلکه بر پایه فناوری، داده و نوآوری شکل میگیرد.
یکی از مهمترین مزیتهای عربستان، حجم عظیم سرمایهای است که برای توسعه اکوسیستم فناوری اختصاص داده است. صندوقهای سرمایهگذاری دولتی و شبهدولتی سعودی اکنون به بازیگران جدی بازار سرمایهگذاری خطرپذیر در منطقه تبدیل شدهاند. در شرایطی که بسیاری از استارتاپهای خاورمیانه با بحران جذب سرمایه مواجهاند، عربستان عملاً در حال تزریق نقدینگی گسترده به بازار فناوری است.
اما مسئله فقط پول نیست. عربستان بهتدریج در حال ساختن «بازار» است؛ بازاری بزرگ با جمعیت جوان، ضریب نفوذ بالای اینترنت و مصرفکنندگان دیجیتال. برای بسیاری از استارتاپها، دسترسی به بازار ۳۵ میلیونی عربستان بهمراتب جذابتر از حضور در اقتصادهای کوچکتر منطقه است. در واقع، ریاض تلاش میکند همزمان سرمایه، بازار و زیرساخت را در اختیار کسبوکارهای فناوری قرار دهد.
عامل مهم دیگر، تغییر رویکرد دولت سعودی نسبت به بخش خصوصی است. در سالهای گذشته، بسیاری از اقتصادهای منطقه بهدلیل بروکراسی سنگین و پیچیدگیهای اداری، محیط دشواری برای رشد استارتاپها بودند. اما عربستان اکنون تلاش میکند تصویری متفاوت ارائه دهد؛ از تسهیل قوانین سرمایهگذاری گرفته تا ارائه مشوقهای مالیاتی و جذب شرکتهای بینالمللی فناوری.
در این میان، رقابت پنهانی میان عربستان و امارات نیز نقش مهمی ایفا میکند. دبی سالها مرکز اصلی کسبوکار و فناوری منطقه بود، اما ریاض اکنون میخواهد بخشی از این جایگاه را به خود منتقل کند. تصمیم عربستان برای الزام شرکتهای خارجی به انتقال دفاتر منطقهای خود به ریاض، نشانهای روشن از این رقابت اقتصادی است. سعودیها بهدنبال آن هستند که نهفقط بازار مصرف، بلکه مرکز تصمیمگیری اقتصادی منطقه نیز باشند.
از سوی دیگر، فضای جهانی سرمایهگذاری نیز تغییر کرده است. پس از رکود نسبی سرمایهگذاری خطرپذیر در جهان، بسیاری از استارتاپها بهدنبال بازارهایی هستند که هنوز منابع مالی فعال و حمایت دولتی قوی دارند. عربستان دقیقاً در همین نقطه ظاهر شده است؛ کشوری که هم سرمایه دارد و هم انگیزه سیاسی برای تبدیل شدن به هاب فناوری منطقه.
با این حال، مهاجرت استارتاپها به عربستان فقط یک مسئله اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از تغییر ژئواکونومیک خاورمیانه است. منطقهای که تا دیروز با نفت، جنگ و سیاست شناخته میشد، اکنون وارد رقابتی تازه بر سر فناوری، داده و اقتصاد دیجیتال شده است. در این رقابت، کشورها تلاش میکنند نهفقط سرمایه مالی، بلکه سرمایه انسانی و نوآوری را نیز جذب کنند.
البته عربستان هنوز با چالشهایی جدی مواجه است؛ از وابستگی بالای اقتصاد به دولت گرفته تا مسئله آزادیهای اقتصادی و رقابت با مراکز تثبیتشدهای مانند دبی. اما آنچه روشن بهنظر میرسد، این است که ریاض دیگر بازیگری حاشیهای در اقتصاد فناوری منطقه نیست.
شاید مهمترین تحول خاورمیانه جدید همین باشد: قدرت در حال انتقال از میدانهای نفتی به اکوسیستمهای نوآوری است. و عربستان، با سرمایهگذاری سنگین روی فناوری، تلاش میکند جایگاه خود را در این نظم جدید تثبیت کند. در جهان امروز، کشورها فقط با ذخایر نفتی ثروتمند نمیشوند؛ بلکه با توان جذب ایدهها، استارتاپها و استعدادها آینده خود را میسازند.
