علیرضا اسدی | فعال فرهنگی

 

۵۶ سال از اجرای نخستین تئاتر دینی در کشور می گذرد . نمایش ابوذر که به زعم اکثر صاحب نظران حوزه تئاتر ، نخستین اثر با رویکرد دینی محسوب می شود به همت جمعی از هنرمندان و صاحب نظران در مشهد روی صحنه رفت . همزمان با دهم شهریور ماه ، نخستین سالگرد کوچ ابدی ایرج صغیری ، بازیگر این نمایش و پیشکسوت مطرح تئاتر بوشهر ، نگاهی گذرا به چگونگی شکل گیری و اجرای این نمایش خواهیم داشت .

بی شک خاستگاه و ریشه تئاتر را باید در دل آیین‌ها ، مناسک و اساطیر جستجو کرد . قدیمی‌ترین نمایشگران ، پرستندگان خدایان خیالی بودند که مراسم‌هایی را به احترام آنچه برای خود تجسم کرده بودند برپا می‌داشتند . می‌توان ادعا کرد که تئاتر زائیده آئین و اعتقاد است و بین این دو قرابتی به درازای تاریخ وجود دارد . قرابتی که حتی امروزه با وجود تکامل این هنر به دلیل طرح مفاهیم عمیق انسانی همچنان پابرجاست . تئاتر انسانی‌ترین هنرهاست . ارتباط تنگاتنگ و تفکیک ناپذیر انسان و تئاتر از سوئی و رابطه دین با انسان از سوئی دیگر باعث می‌شود هرگونه محتوای مطرح شده در تئاتر با باورهای دینی پیوند یابد . پس دین در نهاد و سرشت تئاتر جاری است . با این وجود در دسته‌بندی گونه‌های مختلف نمایشی تئاتر دینی عنوان مستقلی را به خود اختصاص داده است .

اینکه تئاتر دینی به چه معنا است ؟ پرسشی است که پاسخی واحد و جامع ندارد و هر کس به زعم خویش تعریفی از آن به دست می‌دهد . اما در مجموع می‌توان اذعان داشت که پرداخت مستقیم و غیر مستقیم به مضامین دینی و مذهبی شاخصه آن محسوب می‌گردد . از طرف دیگر جامعهِ امروز سرشار از تضاد و تقابل افکار مذهبی و غیر مذهبی است . تئاتر مذهبی می‌تواند با نگاهی اعتقادی مسائل اجتماعی را موشکافی کرده و با نمایش گذاردن این تضادها ، دیدگاه‌های مختلف را به چالش بکشاند . ورود به حیطه نمایش‌های دینی به دلیل پیچیدگی‌های ناشی از دنیای مدرن و پست مدرن امروز توانایی‌ها ، قابلیت‌ها و معرفت خاص خود را می‌طلبد .

در ایران تئاتر دینی در مقایسه با کشورهای صاحب تئاتر از سابقه‌ای طولانی برخوردار نیست . البته اگر نمایش‌های سنتی نظیر تعزیه را به حساب نیاوریم . « ابوذر » از جمله نمونه‌های برجسته و درخشان در زمینه تئاتر دینی است که تاکنون در ایران به اجرا درآمده است . بدون شک ابوذر نخستین نمایشی است که با ژانر دینی در خراسان و به احتمال قریب به یقین در ایران به روی صحنه رفته است . این نمایش در سال ۱۳۴۹ توسط گروه تئاتر رودکی مشهد به سرپرستی داریوش ارجمند با الهام از کتاب « ابوذر غفاری ، خداپرست سوسیالیست » ترجمه و نگارش دکتر علی شریعتی اجرا گردید . این کتاب نخستین بار در سال ۱۳۳۴ در حالی که شریعتی در دبیرستان مشغول تحصیل بود انتشار یافت .

تئاتر خراسان چند سال پیش از اجرای این نمایش روند رو به رشد خود را آغاز کرده بود . تاسیس مرکز آموزش تئاتر خراسان در سال ۱۳۴۸ به این روند شتاب فزاینده‌ای بخشیده بود . در دانشگاه هم تئاتر پررونق بود و طرفداران خود را داشت . جمعی از شاگردان دکتر علی شریعتی در دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی نیز در اجرای نمایش ابوذر مشارکت داشتند که ایرج صغیری و رضا دانشور از آن جمله بودند . ابوذر غفاری شخصیت مورد علاقه دکتر شریعتی محسوب می‌شد و بارها در کلاس‌های درس و سخنرانی‌هایش به ابعاد و زوایای زندگی این آزاد مرد پرداخته بود . همان طور که اشاره شد نه تنها در خراسان نمایشی با محوریت مضامین دینی به اجرا در نیامده بود بلکه در سایر نقاط کشور نیز چنین رویکردی وجود نداشت . نگارش نمایشنامه توسط رضا دانشور انجام شد که در کار خود بسیار وسواس داشت . اساساً شکل‌گیری این نمایش را باید مرهون همت وی دانست . او با تاثیرپذیری از آموزه‌های دکتر علی شریعتی بر آن شد تا به تنهایی ابوذر را در روی صحنه به نمایش بگذارد . فضای حاکم بر دانشگاه و تسلط جریان‌های مارکسیست و ضد دین از یک سو و عدم حتی یک تجربه کوتاه در خصوص اجرای نمایش از سوی دیگر دانشور و گروه اجرایی را با چالش‌ها و تردیدهای فراوانی مواجه ساخت . دانشور بارها نوشت و پاره کرد تا سرانجام نمایشنامه را به گروه سپرد ؛ هرچند باز هم از نوشته‌اش رضایت کامل نداشت .

کارگردانی نمایش را داریوش ارجمند بر عهده داشت و ایفای نقش ابوذر به ایرج صغیری سپرده شد . دکتر شریعتی پس از اطلاع یافتن از تصمیم دانشجویان مبنی بر اجرای این نمایش ابتدا مخالفت خود را ابراز داشت اما طولی نپایید که اجرای آن را در راستای اهداف خود در دانشگاه دید . او تلاش‌های دامنه داری را جهت جاری ساختن فضای مذهبی در دانشگاه آغاز کرده بود اجرای ابوذر می‌توانست تداومی بر فعالیت‌هایش در این زمینه باشد . البته پافشاری گروه اجرایی نیز بی تاثیر نبود . شریعتی از آن پس تا آخرین لحظه به عنوان مهم‌ترین حامی و پشتیبان ، گروه اجرایی را همراهی کرد و از دور و نزدیک تمرینات را نبال می‌کرد .

نمایش علاوه بر بدعت در محتوا از نظر فرم هم تازگی داشت . دکتر محمدعلی لطفی مقدم رئیس وقت مرکز آموزش تئاتر خراسان در این زمینه می‌گوید : « ابوذر از جمله نمایش‌های نادری بود که تاکنون دیده‌ام . نمایش با الهام از تئاتر قدیم یونان با یک پرسوناژ محوری ( ابوذر ) به صورت مونولوگ اجرا می‌شد و سایر بازیگران همچون همسرایان گفته‌های او را عینیت می‌بخشیدند . کارگردانی در سطح بالایی بود . ایرج صغیری نیز روی صحنه پرتوان ظاهر می‌شد و از آنجا که اصالتا اهل بوشهر بود برخی آیات و روایات در متن آمده را با قرائت جذابی ادا می‌کرد .»

سایر بازیگران نمایش را محسن غفوری ، فیروز صباغی ، حمید نقیب‌زاده ، احمد حلوی ، غلامرضا موسوی ، عباس کاظمی و تقی نژاد تشکیل می‌دادند . سرانجام این نمایش در اسفند ماه ۱۳۴۹ در تالار رازی روی صحنه رفت . دکتر شریعتی یک روز قبل از اجرا در همان مکان درباره هنر و رابطه آن با مذهب و معنویت سخنرانی کرد که با استقبال جمع کثیری از دانشجویان مواجه شد . این استقبال شب‌های اجرای نمایش نیز استمرار یافت . شریعتی در همه اجراها به عنوان تماشاگر حضور داشت و گاهی نیز به گروه یاری می‌رساند . اجرای این نمایش در شهر مذهبی مشهد بازتاب متفاوتی را در پی داشت . نقش داریوش ارجمند به عنوان کارگردان و ایرج صغیری هنرپیشه اصلی نمایش در این موفقیت بسیار پررنگ بود تا جایی که دکتر شریعتی در سخنرانی خود عنوان داشت : « من تا دیشب تصور می‌کردم که تئاتر را فقط یک نفر آن هم لارنس الویر در لندن توانسته به من نشان دهد و معنی ناب تئاتر را به من القا کند . اما دیشب یک بچه بوشهری ( صغیری ) به من نشان داد که این فقط لارنس اولویر نیست که تئاتر بازی می‌کند ، در همین مملکت خودمان هم هست . چیزی را که امشب نگاه می‌کنید من از بازی لارنس الویه در لندن ندیده ام و شما امشب می‌بینید.»

ابوذر با استقبال کم نظیر و خاطره انگیزی روبرو شد و توانست برای همیشه به عنوان نمونه‌ای موفق از یک نمایش مذهبی در تاریخ تئاتر جایگاهی جاودانه یابد . دکتر لطفی که به خاطر تایید اجرای این نمایش به ساواک رفت ، ویژگی بارز نمایش را استفاده از یک شخصیت تاریخی و مذهبی برای ابراز مسائل روز می‌داند .  وی می‌گوید : « لایه بیرونی و درونی نمایش متفاوت بود . روی صحنه داستان ابوذر را می‌دیدیم ، مصائب و مشقت‌هایی که بر او رفته بود اما در واقع زیر متن مفاهیم دیگری را منتقل می‌ساخت که مصداق اوضاع روز بود .»

ابوذرشناسی موجی بود که بر اثر تاکیدات دکتر شریعتی روی شخصیت ابوذر و اجرای این نمایش در دانشگاه مشهد و کم و بیش سایر دانشگاه‌های ایران ایجاد شده بود .  اما پس از دو سال از اجرای نمایش ابوذر در مشهد به سفارش شریعتی این نمایش در حسینیه ارشاد تهران هم به روی صحنه رفت . اجرای نمایش در مکانی که پایگاه مذهبیون محسوب می‌شد همگان را متعجب ساخت و حتی عده‌ای به شریعتی خرده گرفته و حاضر به همکاری با او نشدند . ایرج صغیری این بار علاوه بر بازی ، کارگردانی نمایش را هم بر عهده داشت . سرانجام این نمایش با نام « یک بار دیگر ابوذر » زیر نظر گروه هنری حسینیه ارشاد در مرداد ماه ۱۳۵۱ در میان استقبال پرشور تماشاگران روی صحنه رفت .

شریعتی بعدها درباره نمایش ابوذر چنین اظهار نظر کرد : « تجربه نشان داده که امروز یک هنرمند بیشتر از یک سخنران ، یک استاد ، یک معلم ، یک خطیب ، یک کنفرانس علمی و حتی بیشتر از یک نویسنده و یک مترجم می‌تواند در پیام و تغییر و تحول بینش و در ایجاد و خلق ایمان در جامعه و در روح ما موثر باشد . نمونه اش این است که ابوذر را که ۲۰ سال پیش وقتی شاگرد مدرسه بودم نوشتم و هر سال با آن سر و کار دارم و اگر کلمه‌ای پیدا کنم به آن اضافه می‌کنم و این شخصیت‌ همیشه برای من یک جنبه شخصی پیدا کرده است ، برای این که با این روح و با این پرسوناژ بزرگ شده ام . مع ذالک یک عده دو سه نفره از دانشجویان عزیز من که یادشان بخیر باد آمدند ، این را میزانسن کردند و بعد یکی بازی کرد و یکی هم کارگردانی اش را انجام داد . برای من که مسائل دیگر تکراری شده بود و حرف‌ها بیست سال بود که‌ در ذهن من تکرار می شد ؛ مثل یک اثر تازه بود . خودم که نویسنده شرح حال ابوذر بودم به این صورت درآمدم که این هنرمند مرا به بیابان ربذه برده و در کنار ابوذری که دارد حرف می‌زند و می‌میرد نشانده است ….»