فلسفه در اکنون؛
عصر اطلاعات و دوران آشوب
محمدپارسا رئیس | خبرنگار
فلسفه، کلمهای با ریشهی یونانی که مسلمانان آنرا از واژه فیلوسوفیا به معنای دوستدار دانایی ایجاد و در معنای مطلق دانش عقلی بکار بردهاند در تقویم ایران روز پایانی آبانماه هرسال را به خود و بزرگداشت فیلسوف بزرگ ایرانی ابونصر فارابی اختصاص داده و بنام روز « حکمت و فلسفه» نامگذاری شده است. به همین مناسبت با امین فردوسآرا، فلسفه پژوه و بیژن عبدالکریمی، استاد فلسفه همراه شدیم تا به ماهیت و کارکرد کنونی فلسفه و فضای فکری-فلسفی ایران امروز بپردازیم.
فلسفه؛ جسارت تردید کردن و آزادانه اندیشیدن
فلسفه اساسا چه چیزی جز متون دشوار و سخت آکادمیک است؟ امین فردوسآرا، فلسفه پژوه در مصاحبهی اختصاصی با روزنامه صبحامروز در پاسخ به این سوال گفت:« فلسفهورزی پیش از آنکه هنر پاسخ دادن به پرسش های اساسی زندگی باشد، هنر تردید کردن به پاسخ های از پیش آماده است؛ پاسخ های از پیش آمادهای که دیگران به ما ارائه دادند.» فردوسآرا در ادامه با تاکید بر این موضوع که این روزها شبکههای مجازی و رسانه ها به جای ما میاندیشند بیان کرد:« در این تعبیر فلسفه ورزی تمرین کردن آزادی و رها شدن از کلیشه های فرهنگی است؛ نوعی تمرین رها شدن از داوری های جمعی و پیش داوری ها.» وی فلسفهورزی را در این نگاه با نگاه سقراطی پیوند زد و فلسفهورزی را ابزاری برای نزدیکتر شدن به مفهوم «مولف زندگی خود بودن» دانست، زیرا در جهانی که ما عموما عادت کردهایم زندگی را براساس معیارهای تعریفی دیگران تنظیم کنیم و مصرف کننده سبک زندگی هایی باشیم که دیگران اعم از رسانه و باور های جمعی برایمان ساختهاند، فلسفه آن چیزی است که باعث میشود تا درباره این ارزش ها بازاندیشی کنیم.
از اواسط قرن بیستم با گسترش اینترنت در دهه ۱۹۹۰ عصری بنام عصر اطلاعات شکل گرفت که آغازگر فضا های مجازی شد و اکنون با سیطرهی هوش مصنوعی بر آن ادامه دارد، در این دوران تنها با جستجویی ساده در موتورهای جستجوگر به دریای بیپایان اطلاعاتی دست خواهید یافت که نیل پوستمن از آن اینگونه یاد میکند: «بشر گذشته یک کوزه اطلاعات داشت و آنرا تا جرعه آخر مینوشید؛ اما بشر امروز در کنار اقیانوسی از اطلاعات از تشنگی میمرد» دکتر بیژن عبدالکریمی، فلسفهدان و استاد فلسفه دانشگاه در مصاحبه با صبحامروز با اشاره به این موضوع که هوش مصنوعی و شبکههای اجتماعی میتوانند دستیاری برای متفکر باشند اما نمیتوانند جای تفکر را در ما بگیرند گفت:« امروزه ما به اطلاعات به نحو سهل الوصول تر و ارزان تر دست پیدا خواهیم کرد اما باید بدانیم میان اطلاعات با آگاهی و میان آگاهی با خودآگاهی یا به تعبیری دلآگاهی فاصلهی بزرگی است و صرفا با داشتن اطلاعات نمیتوانیم خودآگاهی را در خودمان ایجاد کنیم و این تفکر است که اطلاعات را برای ما تبدیل به آگاهی و سپس خودآگاهی میکند و توان تمیز قرار دادن بین اطلاعات درست و نادرست را برایمان حاصل میکند.»
وی تاکید کرد جانبشر همیشه نیازمند نوعی آگاهی است، اگاهیای که افلاطون آنرا دانش شاهانه مینامید و یونانیان به آن سوفیا میگفتند، این دانش شاهانه یا به تعبیر هایدگر «حضور شاعرانه» چیزی نیست که هوش مصنوعی توان ارائهاش را به ما داشته باشد زیرا تفکر فلسفی در قیاس با کسب اطلاعات و مدیریت اطلاعات امری ضروری تر است و بیان کرد:«به گمان من فلسفه یک رشته تحصیلی نیست بلکه اندیشیدن به راز های بزرگ هستی مرز آدمیت آدمی است و ما تنها با اندیشیدن به راز های جهان به سطحی از زندگی انسانی و انسانیت دست پیدا میکنیم.»
انسان، موجودی موقعیتمند و تاریخمند
دکتر عبدالکریمی نیز با تاکید بر ویژگی های انسان از نسبت انسان با شرایطش سخن گفت، نسبتی که به گونه های متفاوتی قابل بازنمایی است، به طور مثال در مواجه با فقر ادمی میتواند تن به فقر و یاس بدهد و یا میتواند با آن به ستیز برود و این فلسفه است که میتواند نسبت مارا با موقعیت ها تغییر دهد و به رشد خودآگاهیمان که مسبب شناخت بهتر خود، محیط و امکاناتمان است کمک کند و چنین گفت:« فلسفه اگر در معنای حقیقی خودش باشد و مرادمان از آن وراجی فلسفی و فضل فروشی فلسفی نباشد در زندگی میتواند اثرگذار باشد»
فردوسآرا در اینباره بیان کرد:« تعدادی از سنتهای فلسفی در دوران آشوب پدید آمدند، شیوه هایی از اندیشیدن که به مردم و جامعه در تابآوری شرایط کمک میکردند تا با عدم قطعیت و رنج بتوانند به زیستشان ادامه دهند.»
وی با اشاره به ایدههای تسلیبخش که در دوران آشوب پدید آمدند در سنت های غربی به نگاه های رواقی، کلبی، شکاکان و اپیکوریان اشاره کرد و در ادامه گفت:« به دوران معاصر که میرسیم با شخصی بنام آلبر کامو مواجهایم، فردی که به بیماری سل دچار است، جنگ جهانی دوم، ظهور نازی و فاشیست را تجربه میکند و همچنین با فقر دست در گریبان است، اما در همین شرایط فلسفه ورزی را قلابی برای تابآوری اوضاع و شرایط کرده است.»
فردوسآرا با اشاره به تابآوری کامو به پایبندی به آزادی و حقیقت در عین حال فعالانه بودنش اشاره کرد که با نگاه از پنجره ای که کامو برایمان ساخت میتوانیم به بصیرت هایی مهم و کارآمدی در اینباره دست پیدا کنیم.
وی همچنین با تاکید بر این موضوع که در دوران آشوب و عدم قطعیت فلسفهورزی میتواند مهمتر و کارآمدتر برایمان بشود گفت:« آدمی در این دوره ها بیشتر از معنای زندگی خواهد پرسید مخصوصا انسان مدرن که شاید آن معنا های بزرگ زندگی را از دست داده و دیگر همچو انسان سنتی برای خودش در هستی جایگاهی قائل نیست و رنجاش برایش رنجی بیمعنا است.»
وی تصریح کرد:« قاعدتاً فلسفه وعده نجات به ما نمیدهد اما کمک میکند که در این دوره که معنا از دست رفته و درگیر آشوب و عدم قطعیت هستیم بتوانیم معنایی در زندگی بسازیم و با این معنایی که پیدا کردهایم رنج را بیشتر تاب بیاوریم.»
فردوسآرا همچنین فلسفه را کمک کننده به ایجاد و حفظ قدرت تشخیص و عمگرایی هوشمندانهتر دانست و در پیوند این اندیشه با اندیشه هانا آرنت بیان کرد:« شاید ایدههایی مثل ایدههای هانا آرنت به آدمی کمک کند تا شأن کنشگری خودش و مشارکت در جهان مشترک انسانها را همچنان حفظ کند و آن کورسوی امید و آن نوری که در ظلمت هست را به تعبیر هانا ارنت بگردد و پیداش کند.»
وی با اشاره به ایدههای اگزیستانیسالیستها به این واقعیت اشاره کرد که فلسفهورزی در دوران آشوب به انسان کمک میکند تا در عین تسلیم و منفعل باقی نماندن به سمت انکار واقعیت هم نرود و به آدمی قدرت پذیرفتن آزادی و پذیرفتن مسئولیت را بدهد و به این ترتیب با زندگی پیوند بخورد و به آدم امکان احترام گذاشتن به زندگی را بدهد و نیز این درک را که برای احترام گذاشتن به زندگی گاهی باید علیه بعضی از شیوههای زنده بودن نیز اعتراض کرد.
آیا فلسفه میتواند یاریگر زندگی جوانان باشد ؟
«هم آری و هم نه» عبدالکریمی بر توان فلسفه بر تاثیرگذاری در زندگی جوانان چنین تاکید کرد که فلسفه در مقامی توانا و در مقامی هم بیتوان از یاری زندگی جوانان است. وی با اشاره بر جوانی که اهل مطالعه و فلسفهخوانی است اما در میان انبوهی از اطلاعات سردرگم و غرق شده است گفت:«ما به اندازهی محدودی نیازمند اطلاعات هستیم در مثالی ما همچو گلدانیم که به چند قطره باران نیازمند است تا با ریشه و آوندها آنرا به گل یا میوه تبدیل کند اما سیل بیشک آنرا نابود خواهد کرد.»
همچنین تاکید کرد اطلاعات هم همینگونه اند، اطلاعات زیاد مارا غرق میکنند و توان تفکر را از ما میگیرند و خاطرنشان کرد:« ما به آن مقدار از اطلاعات نیازمندیم که بتوانیم آنرا تبدیل به دلآگاهی کنیم و عالم خودمان را برپا و زیستن در انرا فراهم کنیم لذا تفکر فلسفی در قیاس با سیاست و سیاست زدگی و ایدئولوژی و تئولوژی ها بسیار مغتنم است» اما همچنین وی خود را موافق ایده هایدگر دانست و گفت:« همانگونه که هایدگر نشان میدهد تفکر فلسفی به ما آخرین امکاناتش را نشان داده است و برای تمدن و روزگار ما نمیتواند افق های جدیدی به نمایش بگذارد»
فضای فکری-فلسفی ایران امروز
بیژن عبدالرکیمی گفت:«بحران امروز ما بحران تفکر است و ما نمیدانیم که چه نسبتی باید با سنت تاریخی و جهان مدرن ایجاد کنیم ضمن اینکه ما نتوانستیم خودرا با جهان مدرن سازگار کنیم و همین جهان مدرن امروزه تبدیل به جهان کهن شده و ما با جهانی پسامدرن مواجهه هستیم» وی از دو شکاف سخن گفت که شکاف اول، شکاف بین جهان کهن و جهان مدرن و شکاف دوم، شکاف بین جهان مدرن و جهان پسامدرن است. و در اینباره گفت: «نظام دانش ما اعم از حوزه های علمیه و دانشگاه ها آمادگی مواجهه با چنین جهانی را ندارد زیرا ما تفکر و خودآگاهی را جدی نمیگیریم و تفکر در خلا شکل نمیگیرد بلکه در سنت تاریخی شکل میگرد و همین شکاف اول مسبب بحران تفکر در ایران شده است و چون ریشه در سنت تاریخیمان نداریم مواجهمان با سنت غربی مقلدانه است که سبب انحطاط تفکر شده است.»
فارابی در تاریخ فلسفه که بود؟
ابونصر محمد فارابی ملقب به «معلم ثانی» که به عنوان موسس سنت فلسفه اسلامی شناخته میشود از برجستهترین چهرههای فلسفی ایران است استاد عبدالکریمی درباره ابونصر فارابی میگوید:« فارابی بنیانی را در فلسفه بنیاد نهاد که ما تاکنون تحت تاثیر آن هستیم چنانکه او کوشید تفکر متافیزیک یونانی و تفکر اسلامی را در یک نظام فکری جمع بکند؛ برخلاف اندیشهای که به ابن رشد منصوب شده است که درآن به حقیقت مضاعف قائل بود، اندیشهای که حقیقت فلسفی با حقیقت دینی را یکسان نمیدانست و آن دو را، دو حقیقت متفاوت مینامید.»
وی با تاکید بر اینکه فارابی کار بزرگی در فلسفه برای جوامع مسلمان کرده است گفت: «او تنها مترجم اندیشه های افلاطون و ارسطو نبود بلکه او فلسفه یونان را وارد خوداگاهی تاریخی جوامع مسلمان کرد و فلسفه را به بخشی از عالم اسلام تبدیل کرد.»
وی با اشاره به اینکه روشنفکران ما در ادامه کار فارابی ناتوان مانده اند گفت:«آنچه امروزه از غرب ترجمه شدهاست تنها در مقام ترجمه باقی مانده و اکثر روشن فکران ما مقلد غرب هستند و کار بزرگی را که فارابی با اندیشه یونانی انجام داده است ما نتوانستیم با اندیشه غربی انجام دهیم.«
عبدالکریمی همچنین با تاکید بر ناتوانی در بازخوانی درست از چهره های تاریخی خودمان گفت:« روشن فکران دانشگاهی به عالمان بزرگمان از جمله فارابی پشت کردهاند همچنانکه حوزه های علمیه هم تنها به بازخوانی اندیشهی انها پرداختند بی آنکه اندیشیدن را از انها بیاموزند و بتوانند میراث دینی و معنوی و فلسفی را به زبان معاصرت ترجمه کنند، سهلانگاری و ناتوانی ای که سبب بحران و خلا تفکر در ایران امروز شدهاست.»
کتاب برای نوآموزان فلسفه
فلسفه همواره موضوع جداناشدنی از کتابهای یک کتابفروشی است و به بهانه هفته کتاب در آبانماه به معرفی چندین کتاب در حوزه فلسفه برای علاقمندان و نوآموزان فلسفه روی آوردیم تا نوجوانان و جوانان علاقهمند بتوانند با آگاهی دست به انتخاب و خوانش کتاب ها برای ورود به این دنیای پر از اندیشه و سوال بزنند.
امین فردوسآرا در رابطه با کتابی مناسب نوآموزان فلسفه گفت:« کتابی که بتواند تاریخ اندیشه را خیلی سریع پیش چشم مخاطب بیاورد کتاب یاریگری میتواند باشد تا مخاطب درک کند که این اندیشه ها و این ایده ها در خلع شکل نگرفته است و یکسری اتفاق و رویدادهای تاریخی مسبب شکل گیری اندیشه ها شدهاند.» که دراینباره به کتابهای داستان فلسفه اثر برایان مگی، تاریخچه کوتاهی از فلسفه اثر نایجل واربرتون و کتاب راهنمای فلسفی زیستن از لوک فری اشاره کرد.
وی درادامه بیان کرد:« یکسری کتاب ها اندیشه های فلسفی را در ارتباط با زندگی روزمره و مسائل روزمره انسان ها در میآمیزند و سعی میکنند این ارتباط را بین فلسفه و زندگی واقعی برقرار کنند.» که در این زمینه به دو کتاب فلسفهای برای زندگی اثر ویلیام بیاروین و تسلی بخشی های فلسفه اثر آلن دوباتن اشاره کرد
. و با اشاره به حوزه مشاوره فلسفی که به تاثیر ایدههای فلسفی بر روی بعضی از شاخه های روان درمانی اشاره دارند گفت:« اخیرا طی چند دهه اخیر زیر شاخه ای از فلسفه با عنوان مشاوره فلسفی پدید آمده است که دغدغهاش به کارگیری ایده های فلسفی مختلف در زندگی روزمره است.»
و در اینباره به کتاب پرسش های بزرگ از لو مارینف و مقالات الیوت کوهن اشاره کرد. در پایان اندیشیدن و تعمق اموری گسستناپذیر از بطن زیستن ما در هر شرایطی هستند و روز حکمت و فلسفه یادآور مناسبی برای پیوند زدن این امور به زندگی حقیقی جهت تالیف و تحقق زیستنی نه بدون اشتباه بلکه آگاهانه و اندیشیده شده است؛ فلسفهورزی همچنین امری مختص به خواص و روشنفکران نیست بلکه شاخههایی از این دانش بشری همواره کمک کننده تمامی ناآمدگان و رفتگان بوده و خواهد بود.



