صادرات خراسان رضوی در محاصره؛
از بنبستهای مرزی تا چالشهای ارزی
مهناز اصغری
رئیس اتحادیه صادرکنندگان خراسان رضوی گفت: «اگر روند خامفروشی ادامه پیدا کند، بازارهای صادراتی محصولات مزیتدار ایران مانند پسته و زعفران نیز همانند بازار فرش به تدریج از دست خواهد رفت». این هشدار در حالی مطرح شد که نایب رئیس دوم هیات مدیره این اتحادیه، خامفروشی را در برخی حوزهها واجد ارزش افزوده بیشتر دانست و گفت: «باید واقعیات را در نظر بگیریم. چراکه به طور نمونه؛ صادرات کنستانتره مس امروز گرانتر از کاتد مس است، یعنی اگر کنستانتره را در کشور به کاتد تبدیل کنیم، باید آن را ارزانتر صادر کنیم».
به گزارش روزنامه «صبح امروز»؛ رئیس اتحادیه صادرکنندگان خراسان رضوی در نشست خبری با اهالی رسانه، ضمن تبریک روز خبرنگار و قدردانی از همراهی رسانهها با بخش خصوصی، اظهار کرد: به دلیل وقوع جنگ و تحریمهای بانکی در کشورهای هدف، میزان صادرات کالای استان خراسان رضوی در سه ماهه نخست سال جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱۲ درصد کاهش یافته است.
زیان روزانه ۴۰۰ میلیارد تومانی کشور بر اثر کاهش تردد کامیونها در مرزها
کاظم شیردل با اشاره به اینکه «تردد کامیونها در مرزهای استان از حدود هزار و ۳۰۰ دستگاه در اسفند پارسال اکنون به حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ دستگاه کاهش یافته است» گفت: با توجه به کاهش تردد کامیون ها از مرزهای استان و بالتبع کاهش تجارت، روزانه بین ۳۸۰ تا ۴۰۰ میلیارد تومان زیان به کشور وارد میشود.
رییس اتحادیه صادرکنندگان و واردکنندگان خراسان رضوی یکی از مشکلات موجود در مرز دوغارون را تعدد دستگاههای تصمیمگیر و تضاد منافع دانست و گفت: اگرچه مدیریت مرز به نام گمرک مطرح میشود، اما دستگاههایی مانند شرکت نفت، مرزبانی و سایر دستگاهها نیز هرکدام فرآیندهای خود را دارند و این موضوع باعث طولانی شدن روند تردد و توقف کامیونها شده است.
وی همچنین با تاکید بر اینکه «تا زمانی که اختلاف قیمتی میان حملونقل ایرانی و خارجی وجود دارد، بازرگانان تمایلی به استفاده از ناوگان داخلی نخواهند داشت» مطرح کرد: امروز کامیون افغانستانی، ترکمنی، ازبکستانی و حتی قرقیزستانی میتواند با هزینه کمتری نسبت به کامیون ایرانی حمل کالا انجام دهد. در حال حاضر هزینه یک کامیون ایرانی با پنج کامیون افغانستانی برابری میکند و همین موضوع باعث شده است تا تجار به سمت استفاده از ناوگان کشورهای همسایه برای ترانزیت و صادرات به آسیای میانه متمایل شوند.
شکست رقابتی ناوگان حملونقل ایران در برابر همسایگان
شیردل در تحلیل رقابت با کشورهای همسایه بیان کرد: ۵۰ درصد ناوگان حملونقل زمینی کشور فرسوده است، در حالی که کشورهای همسایه نظیر ترکمنستان با نوسازی ناوگان و ایجاد پایانههای مدرن، پیشرفت چشمگیری داشتهاند، ما با چالشهایی نظیر راننده-محوری در شرکتهای حمل و نقل بین المللی به جای کامیون محوری و بالا بودن هزینه تمامشده کامیونهای ایرانی روبرو هستیم.
وی همچنین بر ضرورت اصلاح سازوکار رفع تعهد ارزی از طریق بانکهای ایرانی در کشورهای هدف صادراتی تأکید کرد و گفت: در برخی کشورهای هدف مانند ازبکستان، روسیه و تاجیکستان بانکهای ایرانی حضور دارند و میتوان از همین ظرفیت برای تسهیل بازگشت ارز صادراتی استفاده کرد.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان خراسان رضوی ادامه داد: برای نمونه، اگر صادرکننده ایرانی ارز حاصل از صادرات خود را در بانک ایرانی مستقر در کشور هدف دریافت کند، همان بانک میتواند ارز را در اختیار واردکنندهای قرار دهد که قصد واردات کالا از همان کشور را دارد و با صدور تاییدیه، فرآیند رفع تعهد ارزی صادرکننده نیز انجام شود. این روش میتواند هم هزینههای انتقال ارز را کاهش دهد و هم درآمدی برای بانک ایجاد کند.
نابودی بازارها با ادامه خامفروشی
وی در پاسخ به پرسش خبرنگار صبح امروز در خصوص سهم خام فروشی از سبد صادراتی، نسبت به افزایش خامفروشی در صادرات کشور هشدار داد و اظهار کرد: بخش قابل توجهی از صادرات ریلی کشور در ایستگاه شهید مطهری به فولاد، شمش، میلگرد و سایر محصولات خام یا نیمهخام اختصاص دارد، در حالی که باید به سمت صادرات کالاهای با ارزش افزوده بالاتر حرکت کنیم.
شیردل افزود: اگر روند خامفروشی ادامه پیدا کند، بازارهای صادراتی محصولات مزیتدار ایران مانند پسته و زعفران نیز به تدریج از دست خواهد رفت؛ همانگونه که بازار فرش ایران در سالهای گذشته بخش قابل توجهی از جایگاه خود را از دست داده است.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان خراسان رضوی با تاکید بر ضرورت توسعه صادرات خدمات، گفت: نمیتوان برای همیشه تنها کالا صادر کرد و باید صادرات خدمات فنی و مهندسی، محصولات دانشبنیان، فناوری اطلاعات و سرمایهگذاری مشترک با کشورهای هدف را نیز توسعه دهیم.
ضرورت بازتعریف خامفروشی بر اساس واقعیتهای بازار
در ادامه این نشست نائب رئیس دوم اتحادیه صادرکنندگان خراسان رضوی با تأکید بر اینکه «باید واقعیتهای بازار را پذیرفت» گفت: ما باید مزیتهای صادراتی را در نظر بگیریم و صرفا بازتعریفی از مقوله خام فروشی داشته باشیم. خامفروشی همیشه هم نقص نیست و در مواردی که برای کشور مزیت نسبی ایجاد میکند، باید انجام شود. نمیتوان با یک حکم کلی صادرات مواد خام را ممنوع کرد؛ بلکه باید مزیت اقتصادی، اشتغال، انرژی و شرایط بازار در نظر گرفته شود.
حسین محمدیان ادامه داد: به طور نمونه افغانستان به عنوان کشوری که تازه در حال صنعتی شدن است، ورود بخشی از کالاهای مصرفی را یا ممنوع کرده و یا تعرفه بالایی بر آنها وضع کرده است؛ بنابراین دیگر امکان صادرات کالاهای مصرفی و محصولاتی مانند کیک و کلوچه به این کشور وجود ندارد، چراکه آنها تولید خود را دارند؛ در این میان ما مواد اولیه را تأمین میکنیم.
وی با طرح این پرسش که «آیا ما به عنوان یک کشور دارنده نفت میتوانیم همه نفت را به ارزش افزوده تبدیل کنیم و ادعا کنیم خامفروشی انجام نمیدهیم؟» تصریح کرد: بدون تردید در مواردی که برای کشور مزیت دارد، ما خامفروشی میکنیم؛ به عنوان نمونه، کنستانتره مس امروز گرانتر از کاتد مس است، یعنی اگر کنستانتره را در داخل کشور به کاتد تبدیل کنیم، باید آن را ارزانتر صادر کنیم؛ بنابراین صادرات کنستانتره ارزش افزوده بیشتری دارد.
رئیس کمیسیون توسعه صادرات غیرنفتی اتاق بازرگانی خراسان رضوی افزود: به دلیل محدودیت انرژی و مواردی از این دست، شاید اصلاً برای ما صرفه اقتصادی نداشته باشد که کارهایی را انجام دهیم؛ بنابراین باید مزیتهای صادراتی را در نظر بگیریم.
صادرکنندگان شناسنامهدار، قربانی بخشنامههای متناقض
وی با اشاره به اینکه «یکی از مشکلات جدی صادرکنندگان در شرایط فعلی، صدور بخشنامههای متعدد و بعضا متناقض است» گفت: ما حتی یک بخشنامه با ثبات ششماهه نداریم و این موضوع بهویژه در حوزه صادرات و رفع تعهدات ارزی، فعالان اقتصادی را با مشکل مواجه کرده است. در شرایطی که کشور به صادرات نیاز دارد و ارز حاصل از صادرات باید برای تامین واردات و مواد اولیه مورد استفاده قرار گیرد، باید از تصمیمات و بخشنامههایی که موجب بیثباتی در فضای صادرات میشود، جلوگیری کرد.
محمدیان همچنین از تعدد بخشنامههای ارزی انتقاد کرد و گفت: تنها در سه ماه گذشته بخشنامههای متعددی درباره رفع تعهد ارزی صادر شده و تعدد نرخهای ارز، شرایط فعالیت صادرکنندگان را دشوار کرده است. از سال ۱۳۹۷ نیز صادرکنندگان به جای دریافت مشوق، با جرایم و محدودیتهای صادراتی مواجه شدهاند.
نائب رئیس دوم اتحادیه صادرکنندگان خراسان رضوی با اشاره به چالشهای پیش روی صادرکنندگان در زمینه رفع تعهد ارزی و تفاوت نرخ ارز در مرکز مبادله با بازار آزاد، خواستار بازنگری در مکانیزمهای ارزی و تقویت تجارت ریالی با کشورهای همسایه، به ویژه افغانستان شد.
وی با بیان چالشهای موجود در حوزه صادرات، بر ضرورت بازگشت ارز صادراتی به چرخه اقتصاد تأکید کرد و گفت: اصل موضوع بازگشت ارز صادراتی، مورد اختلاف بخش خصوصی و دولت نیست، بلکه مشکل در شیوه و نرخ رفع تعهد ارزی است؛ چراکه اختلاف نرخ تعیینشده با کف بازار گاهی به ۲۰ درصد میرسد و این موضوع صادرات را برای صادرکننده غیراقتصادی میکند. همین موضوع نیز بخش عمده صادرکنندگان شناسنامهدار را با چالش مواجه ساخته است.
محمدیان با اشاره به ظرفیتهای ترانزیتی کشور اظهار کرد: با توجه به تحولات منطقه و تقویت مسیرهای زمینی، دولت باید برای نوسازی ناوگان حملونقل، تعرفه واردات خودروهای سنگین را برای یک دوره کاهش یا حتی صفر کند؛ چراکه کامیون ایرانی در رقابت با ناوگان کشورهای همسایه با هزینههای بالاتری مواجه است.
رئیس کمیسیون توسعه صادرات غیرنفتی اتاق بازرگانی خراسان رضوی افزود: به دلیل محدودیت انرژی و مواردی از این دست، شاید اصلاً برای ما صرفه افزود: دولت همچنین میتواند بخشی از ناوگان سنگین موجود در بخشهای دولتی را با هزینه مناسب در اختیار تولید و صادرات قرار دهد. مسیر چابهار نیز ظرفیت مهمی برای ترانزیت به افغانستان و کشورهای منطقه دارد که با تقویت همزمان جاده و ریل میتواند به یک مزیت پایدار تبدیل شود.
فرصت طلایی دوغارون
وی منطقه آزاد دوغارون را فرصتی برای حل مشکلات چند دههای این مرز دانست و گفت: طی یک سال تا یک سال و نیم گذشته اقدامات مثبتی در دوغارون انجام شده و اختصاص حدود ۴۵۰ هکتار برای تولید و محصولات مشترک میتواند زمینهساز تحول در منطقه باشد.
این عضو اتحادیه صادرکنندگان خراسان رضوی افزود: مذاکراتی نیز برای ایجاد منطقه آزاد متناظر با دوغارون در افغانستان انجام شده که مورد استقبال طرف افغانستانی قرار گرفته است. توسعه هماهنگ دو منطقه میتواند به تولید مشترک و افزایش صادرات کمک کند.
محمدیان گفت: خراسان رضوی با برخورداری از مناطق آزاد سرخس و دوغارون، ظرفیت بزرگی برای توسعه صادرات و ترانزیت دارد و با وجود کندی روند توسعه آنها در پی تحولات یک سال اخیر، میتوان با هماهنگی دولت و بخش خصوصی این ظرفیت را به یک فرصت طلایی اقتصادی تبدیل کرد.
تبدیل بی اثر «ویژه اقتصادی» به «آزاد تجاری»
عضو دیگر اتحادیه صادرکنندگان و واردکنندگان خراسان رضوی نیز با تأکید بر بحران توقف ناوگان در مرزها، از آمارهای نگرانکننده توقف کامیونها خبر داد.
محمد دانش اظهار کرد: با وجود تبدیل شدن مناطق دوغارون و سرخس به مناطق آزاد تجاری-صنعتی، همچنان با مشکل جدی توقف کالا و خودرو روبرو هستیم؛ حدود ۵ تا ۶ هزار کامیون در این مرزها متوقف هستند و هر شب توقف هر کامیون حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ دلار هزینه ایجاد میکند.
وی با اشاره به اینکه «تغییر وضعیت مناطق از «ویژه اقتصادی» به «آزاد تجاری» تنها در سطح نام تغییر کرده و در عمل، عدم مدیریت یکپارچه مرزی و ناهماهنگی میان دستگاههای اجرایی، همچنان عامل اصلی این بنبست است» تصریح کرد: ما درخواست مدیریت یکپارچه مرزها، کاهش هزینههای مازاد و استفاده موثرتر از ظرفیت مناطق آزاد برای تسهیل تجارت و ترانزیت را داریم.
قطعی برق و از بین بردن مشتریان خارجی و سهم بازار ایران!
همچنین یک دیگر عضو هیات مدیره اتحادیه صادرکنندگان خراسان رضوی در این نشست در خصوص رفع تعهد ارزی گفت: سازوکار فعلی با واقعیت برخی معاملات صادراتی همخوان نیست و صادرکنندهای که ارز معامله را پیش از صادرات دریافت کرده یا به صورت ریالی معامله کرده، نمیتواند الزاما همان ارز ثبتشده در اظهارنامه را به چرخه رسمی بازگرداند؛ بنابراین باید سازوکار رفع تعهد ارزی متناسب با واقعیت تجارت اصلاح شود.
افشین راوریان با ابراز نگرانی از وضعیت تأمین انرژی در استان با اشاره به اینکه « قطعی مکرر برق تمام ابعاد تولید را تحت تاثیر قرار داده و باید محدودیت انرژی بهصورت عادلانه میان بخشهای مختلف توزیع شود» گفت: باید پرسید چرا فشار ناترازی انرژی تنها بر دوش بخش صنعت گذاشته شده است؟ در حالی که برخی از صنوف و بخشها در ساعات غیرضروری، مصرف زیادی از برق را به خود اختصاص میدهند.
وی با اشاره به تأثیر مستقیم کمبود انرژی بر تمامی ابعاد تجارت افزود: برخی از واحدهای تولیدی صادراتمحور به دلیل قطعیهای مکرر برق، قادر به ایفای کامل تعهدات تولیدی خود نبودهاند. این موضوع در شرایطی که رقابت با کشورهای همسایه بسیار شدید است، منجر به از دست رفتن مشتریان خارجی و کاهش سهم بازار ایران شده است.
این عضو اتحادیه صادرکنندگان خراسان رضوی در پایان بیان کرد: قطعی برق علاوه بر توقف تولید، فشار سنگینی بر تاسیسات و ماشینآلات واحد صنعتی وارد میکند و در بسیاری از موارد منجر به از بین رفتن مواد اولیه و افزایش نرخ ضایعات میشود.
