وقتی همه صاحبنظرند!
مریم اصغری
تا همین چند سال پیش، برای یافتن پاسخ یک پرسش فرهنگی، شناخت یک اثر هنری یا شنیدن تحلیلی درباره یک مسئله اجتماعی، معمولاً به سراغ افراد و منابع مشخصی میرفتیم؛ نویسندهای که سالها در حوزهای قلم زده بود، معلمی که تجربه و دانش داشت، منتقدی که آثار را میشناخت یا اندیشمندی که اعتبار خود را در طول سالها فعالیت به دست آورده بود. اما امروز کافی است تلفن همراه را باز کنیم تا با دهها روایت، تحلیل و نسخه متفاوت درباره یک موضوع روبهرو شویم؛ روایتهایی که گاهی از سوی متخصصان و گاهی از سوی افرادی مطرح میشوند که تنها به واسطه شهرت و تعداد دنبالکنندگانشان به جایگاه صاحبنظر رسیدهاند. این تغییر، پرسشی مهم را پیش روی جامعه قرار داده است: در روزگاری که همه امکان سخنگفتن دارند، اعتبار سخن را چگونه باید تشخیص داد؟
گسترش رسانههای دیجیتال و شبکههای اجتماعی، امکان دسترسی به اطلاعات و مشارکت در فضای عمومی را به شکل چشمگیری افزایش داده است. دیگر تولید و انتشار محتوا در انحصار رسانههای رسمی، نهادهای فرهنگی یا گروه محدودی از صاحبنظران نیست. این اتفاق از یک سو فرصتی ارزشمند برای شنیدهشدن صداهای تازه و ورود دیدگاههای متنوع به عرصه عمومی فراهم کرده، اما از سوی دیگر، مرز میان دانش تخصصی، تجربه شخصی، اظهار نظر و ادعای کارشناسی را تا حد زیادی کمرنگ کرده است.
در چنین فضایی، شهرت به یکی از معیارهای اصلی دیدهشدن تبدیل شده است؛ معیاری که لزوماً با دانش، تجربه یا اعتبار حرفهای ارتباطی ندارد. فردی ممکن است صرفاً به دلیل توانایی جلب توجه مخاطب، به مرجع اظهار نظر درباره موضوعاتی تبدیل شود که هیچ تخصص یا سابقه مشخصی در آنها ندارد. در مقابل، افرادی که سالها برای کسب دانش، تجربه و اعتبار حرفهای تلاش کردهاند، ممکن است در رقابت با محتوای پرهیجان و جذاب، کمتر دیده شوند. به این ترتیب، گاهی آنچه یک صدا را برجسته میکند، نه عمق اندیشه و کیفیت استدلال، بلکه توانایی جلب توجه است.
این جابهجایی معیارها، پیامدهای فرهنگی مهمی دارد. وقتی مخاطب نتواند میان فرد متخصص و چهره مشهور تفاوت روشنی قائل شود، اعتماد نیز به امری ناپایدار تبدیل میشود. امروز ممکن است یک چهره پرمخاطب بهعنوان مرجع پذیرفته شود و فردا با انتشار روایتی متفاوت، جایگاه خود را از دست بدهد. در چنین شرایطی، اعتماد به جای آنکه بر پایه دانش، صداقت و سابقه شکل بگیرد، تحت تأثیر موجهای رسانهای و هیجان عمومی قرار میگیرد.
البته بحران مرجعیت فرهنگی را نباید صرفاً به رفتار کاربران یا ساختار شبکههای اجتماعی نسبت داد. بخشی از این مسئله به عملکرد نهادهای فرهنگی و رسانههای رسمی نیز بازمیگردد. مرجعیت، جایگاهی نیست که بتوان آن را صرفاً با عنوان، سابقه یا موقعیت سازمانی حفظ کرد. اعتبار فرهنگی زمانی شکل میگیرد که مخاطب در گفتار و رفتار یک مرجع، دانش، صداقت، استقلال رأی و ارتباط واقعی با مسائل جامعه را ببیند. هرجا میان این ویژگیها و عملکرد مدعیان مرجعیت فاصله ایجاد شود، زمینه برای ظهور صداهای جایگزین فراهم خواهد شد.
از سوی دیگر، جامعه نیز در این میان با مسئولیتی جدی روبهروست. دسترسی گسترده به اطلاعات، اگر با توانایی ارزیابی و تفکر انتقادی همراه نباشد، الزاماً به افزایش آگاهی منجر نمیشود. مخاطبی که تنها بر اساس محبوبیت، تعداد بازدید یا جذابیت بیان درباره اعتبار یک محتوا تصمیم میگیرد، ممکن است ناخواسته به بازتولید همان فضایی کمک کند که در آن شهرت جای تخصص را میگیرد. سواد رسانهای در این معنا، صرفاً شناخت ابزارهای ارتباطی نیست؛ توانایی پرسیدن درباره منبع، انگیزه، شواهد و صلاحیت گوینده نیز بخشی از آن است.
با این حال، راهحل بحران مرجعیت فرهنگی، بازگشت به انحصار گذشته یا محدودکردن صداهای تازه نیست. تکثر دیدگاهها بخشی از پویایی فرهنگی جامعه است و نمیتوان از آن چشم پوشید. آنچه اهمیت دارد، بازسازی معیارهای اعتبار در فضایی باز و رقابتی است؛ فضایی که در آن تخصص به رسمیت شناخته شود، نقد امکان بروز داشته باشد و هیچ فرد یا نهادی صرفاً به دلیل شهرت یا جایگاه خود از پاسخگویی و ارزیابی مصون نماند.
مرجعیت فرهنگی را نمیتوان با حکم و عنوان ایجاد کرد و نمیتوان انتظار داشت مخاطب برای همیشه به اعتبارهای بهجامانده از گذشته وفادار بماند. این جایگاه باید در ارتباطی زنده با جامعه، از مسیر دانش، صداقت، مسئولیتپذیری و اعتماد متقابل ساخته و حفظ شود. شاید مسئله اصلی امروز این نباشد که چرا افراد بیشتری سخن میگویند؛ مسئله این است که چرا تشخیص سخن معتبر دشوارتر شده است. در جامعهای که همه میتوانند دیده شوند، آنچه بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد، بازشناسی تفاوت میان دیدهشدن و اعتبار داشتن است.